Molencolumn: Hoe hard mag een molen draaien?
Als molenaar krijg je regelmatig de vraag: hoe hard mag of kan een molen eigenlijk draaien? Een kort antwoord is daarop lastig te geven omdat dat van meerdere factoren afhankelijk is. Daarom is deze column een mooie gelegenheid om er wat uitgebreider bij stil te staan.
door Jaap van Steensel, molenaar korenmolen Goidschalxoord
'Veruit de belangrijkste factor is de functie van een molen. In de Hoeksche Waard kennen we nog twee soorten molens: poldermolens die bedoeld zijn om de polders droog te malen en korenmolens die bedoeld zijn voor het malen van graan. Bij een poldermolen geldt het simpele principe: hoe eerder het water de polder uit is, hoe beter. Dat betekent echter niet dat een poldermolen zo snel mogelijk moet malen, ook poldermolens hebben zo hun grenzen.
De Hoeksche Waardse poldermolens, de Oostmolen in Mijnsheerenland en de Poldersche Molen in Maasdam, zijn beide voorzien van een scheprad om het water weg te malen, maar zo’n scheprad heeft de eigenschap dat als de molen te hard maalt, het water niet goed meer onderlangs weggemalen wordt, maar door het scheprad bovenlangs weer mee teruggenomen wordt. In molenaarsjargon heet dat “het over de kop gooien” van het water. Het ziet er spectaculair uit, als een enorm waterballet, maar het is een erg inefficiënte manier van water afvoeren omdat het meeste water eigenlijk weer teruggegooid wordt. Maar dit verschijnsel treedt pas op als een molen echt flink hard draait. In de molenaarsopleiding leer je dat een poldermolen tot ongeveer 90 enden kan gaan. Een aantal enden is ook weer molenaarsjargon en staat voor het aantal wieken per minuut dat voorbijkomt. Met vier wieken betekent dat dus de bovenas ca. 23 omwentelingen per minuut maakt. Bij die snelheid draait het scheprad de ideale snelheid en werkt de molen optimaal. Uiteraard geldt altijd dat de snelheid van de molen zodanig moet zijn dat de molenaar in alle omstandigheden de molen nog veilig tot stilstand kan brengen.
Kwaliteit meel
Voor een korenmolen ligt de maximale snelheid anders, daarbij wordt de maximale snelheid bepaald door de kwaliteit van het meel. Dat vraagt uiteraard om nadere toelichting. In een korenmolen wordt graan in één bewerkingsslag tussen de molenstenen vermalen van hele korrel tot fijn volkorenmeel. Dat luistert nauw qua afstelling van de stenen, maar ook qua snelheid van de stenen. Draait een molen te langzaam, dan kan het gebeuren dat het graan niet voldoende fijngemalen wordt en