Nieuw boek ‘De Hoeksche Waard in Indië’: ‘sommige verhalen waren te heftig om op te schrijven’

Opnieuw heeft auteur Leen van Driel een uniek historisch document opgeleverd. Meer dan 70 jaar na de strijd in Nederlands-Indië schreef hij een indrukwekkend boek over de Indiëgangers uit de Hoeksche Waard. Hij hoorde en las talloze persoonlijke verhalen, brieven en ooggetuigenverslagen. ‘Soms was het zo heftig dat ik het niet op mocht schrijven.’ Maandag 26 mei was de presentatie in het Strijense dorpshuis Streona. 

Hoeksche Waard - Het is in een paar jaar tijd het derde boek van de 76-jarige oud Oud-Beijerlander. Na zijn boek over Oud-Beijerland en de Tweede Wereldoorlog schreef Van Driel twee jaar geleden een boek over dwangarbeiders in Duitsland. ‘In het nagesprek met wethouder Harry van Waveren ontstond dit idee’, vertelt Leen, ‘de gemeente Hoeksche Waard hecht er veel waarde aan deze verhalen vast te leggen. Ik ben al een tijdje bezig en zo kwamen we als een soort vervolg uit op Nederlands-Indië. Ik vond het meteen een uitdaging dat te gaan onderzoeken. Want er zijn in de jaren 1945-1950 zo’n 676 mensen uit de Hoeksche Waard naar die voormalige kolonie geweest voor de zogenoemde politionele acties.’
Nadat de Japanse bezetters in 1945 verslagen waren grepen mensen als Soekarno het moment aan zich ook van de Nederlanders te ontdoen. ‘De oorlogen liepen dus letterlijk in elkaar over’, vervolgt Leen, ‘het is bekend dat mensen uit het verzet zich aan het eind van de Tweede Wereldoorlog al lieten werven om Nederlands-Indië te bevrijden van de Jappen. Ze dachten dat de mensen hen als bevrijders en rijksgenoten zouden zien, maar die zagen ons inmiddels als overheersers.’ Nederland stuurde daarom militairen overzee om de opstand de kop in te drukken. Eind 1949 droeg Nederland de soevereiniteit over aan de regering van Indonesië.

Andere wereld

Van Driel: ‘Vrijwel elke familie in de Hoeksche Waard had in de Tweede Wereldoorlog te maken met tewerkgestelden in Duitsland en velen maakten die spanningen weer mee, dit keer met jongens in het verre Indië. Na afloop werden ze nou niet bepaald als helden ontvangen of bedankt. En die jongens hebben wat meegemaakt hoor. Je moet je voorstellen, 18 of 19 jaar en ineens in een totaal andere wereld vol gevaren, hitte en ziektes. Velen hadden nog nooit een geweer vastgehouden. Er zaten avonturiers bij maar er zijn ook enorme trauma’s opgelopen. Er werd veel naar huis geschreven, maar verkeringen raakten soms uit. Er waren jongens die zich in wanhoop van het leven beroofden. Ook de godsdienstige cultuur die ze van huis uit gewend waren werd in de tropen danig op de proef gesteld. De een had er steun aan, een ander raakte van het pad. Je werd op jezelf teruggeworpen.’

Aangrijpende verhalen

Leen hoorde veel aangrijpende verhalen, soms zo heftig dat hij ze niet op mocht tekenen. Mede dankzij z’n vele eerdere contacten sprak hij veel nabestaanden, zelfs twee nog in leven zijnde Indiëgangers. ‘Er gingen veel deuren voor me open, ook dankzij de hulp van historische verenigingen en Museum Hoeksche Waard. Een enkeling had al eens iets opgeschreven. Het blijft ontroerend hoe mensen je vertrouwen en dingen meegeven.’

De valkuil van het politiek oordelen heeft Leen vermeden. ‘Ik heb de mensen hun verhalen laten vertellen. Maar goed of fout: het was een vuile oorlog.’ Ook de vrouwen komen aan bod, in hun rol als verpleegster of onderwijzeres overzee, of als vrouwelijke KNIL-militair. Dankbaar is Leen met de steun van Ad van Liempt, bekend historicus en journalist. ‘Volgens Van Liepmt is er, voor zover we weten, niet eerder een boek geschreven over de lotgevallen van mannen uit één  streek. Van Liempt vindt deze aanpak bijzonder.’

Er zijn 21 Hoekschewaarders omgekomen in die periode, door geweld, ongelukken of ziektes. Eenmaal terug thuis kostte het veel jongeren de grootste moeite zich weer onder het ouderlijk gezag te voegen en velen emigreerden naar landen als Canada. Over de lotgevallen van de Indiëgangers werd nauwelijks gesproken, hun trauma’s en nachtmerries moesten ze zelf maar zien te verwerken. ‘Er was weinig waardering of begrip,’ besluit Van Driel, ‘ze kregen op z’n best een medaille. “Wij in de kou en jullie daar lekker in het zonnetje”, het werd ze gewoon gezegd.’

Frontlinie of kantoorbaan

Tijdens de presentatie maandagmiddag 26 mei merkte wethouder Harry van Waveren op blij te zijn dat Leen van Driel opnieuw ‘losse draadjes’ van de geschiedenis heeft ontrafeld. ‘Nederland is eeuwenlang verbonden geweest met de archipel en dat heeft heel lang z’n weerklank op mensen gehad, ook nu nog.’ Het kloeke boek is een uitgave van de gemeente die inmiddels in de reeks publicaties een soort huisstijl ontworpen heeft. Het boek heeft dezelfde afmetingen bijvoorbeeld als de Canon van de Hoeksche Waard. ‘Het is de verdienste van Leen van Driel dat er zoveel materiaal beschikbaar kwam’, vervolgde Van Waveren, ‘Leen verstaat de kunst mensen te enthousiasmeren en hij treedt hen respectvol tegemoet, zonder te oordelen. Die respectvolle houding maakt dat er zoveel verhalen los kwamen. Die zijn allemaal uniek, waarbij het nogal wat uitmaakte of je in de frontlinie stond of op de achtergrond kantoorwerk deed. De vele brieven die bewaard zijn gebleven laten zien hoe het daar was.’ 

Ad van Liempt

Als doorgewinterd journalist en historicus is de landelijk bekende Ad van Liempt wel wat gewend. Hij was maandag bij de presentatie en toonde zich onder de indruk van het boek. ‘Vanuit de Hoeksche Waard ging 675 mensen overzee, Leen heeft een enorme berg informatie doorgeworsteld en dat levert een indrukwekkend beeld op. Het was monnikenwerk en hij heeft het voortreffelijk volbracht.’ Hij gaf ook de nabestaanden een pluim om zoveel materiaal en verhalen beschikbaar te stellen én gemeente Hoeksche Waard voor het historisch besef om de uitgave van zo’n belangwekkend boek mogelijk te maken. ‘Voor het eerst is er zo’n brede studie gemaakt van de lotgevallen van Indiëgangers uit één streek.’ Over de brieven naar het thuisfront merkte Van Liempt nog op dat vrijwel niemand de echte situatie beschreef. ‘Om thuis niet ongerust te maken’, aldus Van Liempt, ‘maar sommigen schreven ook brieven naar neven of vrienden en daarin schreven ze de frustraties van zich af.’   

Leen van Driel liet in z’n dankwoord weten dat dit boek ‘van ons’ is, doelend op al die mensen die eraan meegewerkt hebben. ‘Ik ging vaak van het ene verhaal naar het andere, mensen verwezen me naar iemand verderop in het dorp. Want ja, die wist ook nog wel wat, en aangezien ik er toch was vanuit de Betuwe liepen de bezoeken nogal eens uit. Maar zo is het wel ‘ons’ boek geworden.’ Hij liet tevens twee unieke geluidsfragmenten horen aan de hand van oude grammofoonplaten die opgenomen werden en naar Nederlands-Indie gestuurd en omgekeerd. Dat was voor velen heel belangrijk, want zo hoorden ze elkaars stemmen. Te horen was onder andere Simon Goudswaard, die later omkwam, naar hem is in Oud-Beijerland een straat vernoemd. 

Veteranen

Bijzonder was de aanwezigheid van veel nabestaanden en twee Indië veteranen, Jan van der Linden en Teun van Rossum. Allebei 97 jaar. Zij kregen de eerste exemplaren van het boek uitgereikt. Van Rossum transporteerde als chauffeur materialen, voedsel en ‘jongens’ van en naar gevechtsplekken. ‘Soms kwam je met 4 man minder terug’, vertelt Van Rossum, ‘dan waren er een paar gesneuveld of verongelukt. We reden een keer over een hobbelig pad in bergachtig gebied, ineens na een bocht stond er wel 100 man voor ons. De kogels vlogen om ons heen, ik heb vol gas gegeven om zo snel mogelijk weg te komen, dat was het enige wat je kon doen. Schieten konden ze gelukkig niet zo, met die lange kapmessen waren ze veel gevaarlijker. Ze sloegen zo je kop eraf. ‘ 
Van der Linden zat bij de verbindingsdiensten. De geboren Oud-Beijerlander woont al vele jaren in het Brabantse Kaatsheuvel. ‘Wij kwamen altijd achteraan’, glimlacht hij, ‘want het maakte nogal wat uit of je aan het front zat of in de achterhoede. Zodoende heb ik later gelukkig niet veel last van die tijd gehad. Als handelsreiziger heb ik later over de hele wereld gezworven.’  

Het boek ‘De Hoeksche Waard in Indië’ van auteur Leen van Driel kost 29,95 euro en is te koop bij: Edel in Numansdorp en Oud-Beijerland, Boekenstek in Goudswaard, Primera Zuid-Beijerland, boekhandel Schouten in Strijen en Bij Arie in Puttershoek. 

(tekst: Conno Bochoven)